Problem zaburzeń zdrowia psychicznego młodzieży w dobie pandemii

Czwartego marca 2020 roku wykryto w Polsce pierwszy przypadek COVID-19, a 12 dni później wprowadzono na terenie całego kraju lockdown. Podobne sytuacje miały miejsce w innych państwach naszego kręgu kulturowego. Społeczeństwa zachodnie zostały skonfrontowane z sytuacją dotychczas nieznaną, zmuszającą do zmiany zachowań i przyzwyczajeń (zdalny tryb pracy i edukacji, stosowanie środków ochrony osobistej), ograniczającą swobodę decyzji (ograniczona możliwość przemieszczania się; okresowo zamykane centra handlowe, hotele, restauracje, obiekty sportowe i kulturalne. W niektórych państwach wprowadzano godzinę policyjną czy stan wyjątkowy). Nowe, nieznane wcześniej warunki wywołały niepokój. Jednostki, ale także zbiorowości, utraciły poczucie bezpieczeństwa. Wzrosły wskaźniki zachorowań oraz śmiertelności. Pogorszyła się sytuacja gospodarstw domowych i w wielu krajach spadła wartość PKB.Początkowa nadzieja, że mamy do czynienia z sytuacją przejściową, w miarę przedłużania się stanu pandemii przerodziła się w permanentne poczucie zagrożenia i niepewności. W wyniku trwającej już ponad rok pandemii doszło do tak znaczącej kumulacji niekorzystnych zmian, że przekroczone zostały społeczne możliwości adaptacyjne.Szereg badań psychologicznych wskazuje na to, że przeciągająca się sytuacja stresowa jest bardzo niekorzystna dla zdrowia i prowadzi do długo-falowych negatywnych konsekwencji. Thomas Holmes i Richard Rahe (1967), wykorzystując Kwestionariusz zmian życiowych (Recent Life Changes Questionnaire, R LCQ ), wskazali na zależność pomiędzy znaczącymi wydarzeniami w życiu człowieka, wymagającymi uruchomie-nia mechanizmów adaptacji do nowej sytuacji, a późniejszą zapadalnością na choroby 1. Podobne wyniki zaprezentowali Adam Sobolewski, Jan Strelau i Bogdan Zawadzki (1999), którzy wykazali związek ilości i jakości krytycznych zdarzeń życiowych w określonym okresie życia 1 Chodzi tu nie tylko o niekorzystne wydarzenia w życiu człowieka (rozwód, choroba itp.), ale i korzystne (awans, narodziny dziecka, małżeństwo itp.). Każdemu z takich wydarzeń została przyporządkowana określona liczba punktów mierzących koszt emocjonalny z nim związany (np. rozwód – 80,08, awans – 31,18). Przekroczenie przez osobę 150 punktów w okresie dwóch lat oznacza przekroczenie możliwości orga-nizmu do adaptacji i naraża tę osobę na poważne problemy zdrowotne.z późniejszą podatnością na choroby serca czy zaburzenia psychiczne.Teoria granic adaptacyjnych oraz stresu adap-tacyjnego stanowi punkt wyjścia prowadzonych analiz. W perspektywie tej teorii ukazana zostanie specyfika sytuacji młodzieży w czasie pandemii. W wypadku tej grupy wiekowej mamy bowiem do czynienia nie tylko z przeciążeniem adaptacyjnym, ale również z deprywacją potrzeb rozwojowych.2. wpływ pandemii na zdrowie psychiczne młodzieżyBadania przeprowadzone podczas pandemii wśród studentów Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie wykazały, że „64% respondentów jest zmęczona, 62% objawia wyczerpanie psychiczne, 60% miewa wahania nastrojów, 59% ma mniejszą motywację do nauki, 56% nie jest wypoczęta na-wet po weekendowej przerwie” (Długosz, Foryś, 2020, s. 23). Z kolei autorzy raportu na temat kondycji psychicznej polskiego społeczeństwa w 2020 roku przygotowanego przez Centrum Badań Opinii Społecznej wskazują, że choć sta-ny obniżenia nastroju i zaburzenia emocjonalne mają wymiar powszechny, to w wśród młodych osób występują one ze szczególnym nasileniem:Samopoczucie Polaków w 2020 roku uległo wyraźnemu pogorszeniu w stosunku do roku 2019, co można wiązać z wybuchem pandemii COVID-19. Zmniejszyły się odsetki deklaracji wszystkich wymienianych w naszych pytaniach emocji pozytywnych, a zwiększyła ilość deklaracji wszystkich emocji negatywnych. Spadła zwłaszcza liczba osób odczuwających regularnie pewność, że wszystko układa się dobrze. […] Szczególną uwagę zwraca najmłodsza grupa badanych, w wieku 18–24 lata, w której częstość występo-wania stanów depresyjnych, poczucia bezradności, a także zniechęcenia i znużenia osiągnęła najwyższe poziomy na przestrzeni ostatnich dwóch dekad (CBOS, 2021).Problem obserwowany wśród młodzieży polskiej ma wymiar globalny. Również w innych krajach młodzi ludzie nie radzą sobie z obowiąz-kiem izolacji i ograniczeniem wolności 2. Raport UNICEF (2020) na temat kondycji młodych osób w czasie pandemii wskazuje na szereg negatyw-nych konsekwencji: 27% osób odczuwa niepokój, 15% – depresję w czasie ostatnich siedmiu dni; 46% osób czuje się mniej zmotywowanych do podejmowania aktywności, które zazwyczaj lubili, a 35% osób czuje się mniej zmotywowanych do wykonywania regularnych obowiązków 3.Powszechne wśród młodzieży jest łamanie restrykcji epidemicznych: nienoszenie maseczek, nierespektowanie zasad dystansu społecznego. Organizowane są nielegalne spotkania, imprezy klubowe. W Holandii po zaostrzeniu restrykcji spowodowanych trzecią falą COVID-19 doszło do serii brutalnych protestów młodych ludzi, którzy nie chcieli się zgodzić na wprowadzenie godziny policyjnej. Strajkujące osoby zachowywały się wyjątkowo agresywnie – wybijały szyby w sklepach, rzucały przedmiotami w policję.W perspektywie powyższych danych należy sformułować pytanie, dlaczego spośród różnych grup wiekowych to młodzież ma największe problemy z dostosowaniem się do nowych warunków. Dlaczego psychologiczne następstwa obecnego kryzysu najbardziej dotykają właśnie ludzi młodych?

Potrzeby rozwojowe młodzieży

Psychologia dostarcza pewnych podpowiedzi w naszych poszukiwaniach. Wskazuje na szcze-gólne aspekty życia młodych ludzi, które w czasie 2Powstał specjalny program „The Depressed Project” (Thombs, B. D., Bonardi, O., et al., 2020), w ramach którego zbierane są wyniki prowadzonych w różnych krajach badań na temat wpływu pandemii COVID-19 na zdrowie psychiczne. Wiele spośród nich dotyczy młodych ludzi. Badaniom towarzyszą komentarze ekspertów.3Odnośny raport przygotowany został na podstawie 8444 ankiet wypełnionych przez osoby między 13 a 29 rokiem życia z 9 krajów Ameryki Łacińskiej i Karaibów.pandemii narażają tę grupę na większe ryzyko za-burzeń psychicznych. Różne szkoł y psychologicz-ne opisują ten proces za pomocą właściwych sobie kategorii, jednak łączy je ogólna charakterystyka potrzeb rozwojowych młodzieży. Najważniejszą w perspektywie rozwoju psychospołecznego cechą młodości jest emancypacja ze środowiska rodzin-nego i poszukiwanie własnego miejsca w społe-czeństwie. Pisali o tym na przykład Abraham Maslow (Maslow, 1990), psycholog wywodzący się z nurtu humanistycznego, oraz Erik H. Erik-son (Erikson, 2004), reprezentujący podejście psychoanalityczne.A. Maslow opracował uniwersalną w zamyśle hierarchię potrzeb ludzkich. Porządkuje ona zdaniem autora wszystkie potrzeby człowieka – od najbardziej podstawowych (fizjologicznych), poprzez społeczne, do potrzeb wyższego szczebla (związanych z samorealizacją). Pandemia CO-VID-19 „zachwiała” całą piramidą Maslowa. Najpierw zagroziła naszemu bezpieczeństwu egzystencjalnemu i materialnemu. Następnie radykalnie ograniczyła kontakty międzyludzkie, utrudniając zaspokojenie potrzeb społecznych. W warunkach zamknięcia ośrodków kultury i sportu również potrzeby związane z samore-alizacją były często niemożliwe do spełnienia.Zwróćmy uwagę, że w kontekście młodzieży szczególne znaczenie ma drugie, społeczne, pię-tro piramidy Maslowa. Kontakty rówieśnicze mają kluczowe znaczenie w procesie dojrzewania młodych ludzi. Budują ich tożsamość, zaspokajają potrzebę przynależności, akceptacji i uznania. Potrzeb społecznych młodzieży nie jest w stanie zaspokoić środowisko rodzinne – jedyne dostępne w warunkach nauczania zdalnego. To stawia ją w sytuacji bardzo niekomfortowej, a niekiedy wręcz traumatycznej.Kolejną teorią psychologiczną wartą przy-wołania w omawianym kontekście jest teoria rozwoju psychospołecznego E. H. Eriksona. Teoria ta opisuje rozwój człowieka od narodzin do śmierci jako przechodzenie przez kolejne stadia rozwojowe. Na każdym etapie człowiek przeżywa kryzys rozwojowy, po jego rozwiązaniu jednostka zdobywa zaś cenną umiejętność – cnotę. W odniesieniu do okresu młodości Erikson wymienia trzy etapy rozwoju: dojrzewanie (8–12 lat), okres młodzieńczy (13–22 lata) oraz okres wczesnej dorosłości (23–34 lata). W okresie doj-rzewania dziecko jest na etapie konfliktu rozwo-jowego: pracowitość versus poczucie niższości. Na tym etapie uczy się zaangażowania w pracę, cierpliwości, systematyczności, zaś niepowodzenie w tej fazie może skutkować zaniżeniem samo-oceny lub niezdolnością doprowadzania spraw do końca. W warunkach edukacji zdalnej nauka powyższych umiejętności w dużej mierze spada na rodziców, którzy, zajęci swoimi obowiązkami, nie są w stanie im podołać.W okresie okres młodzieńczym rozgrywa się natomiast konflikt rozwojowy: poczucie tożsamo-ści versus pomieszanie ról. Młody człowiek może zyskać poczucie integralności wewnętrznej albo odczucie obcości w rolach społecznych. Czeka go na tym etapie wybór ścieżki zawodowej oraz part-nera seksualnego. Próbując różnych rzeczy i podej-mując samodzielne decyzje, ma okazję sprawdzić siebie oraz otoczenie. W sytuacji ograniczenia kontaktów społecznych zbudowanie niezależnej tożsamości staje się o wiele trudniejsze, podobnie jak nawiązanie zadowalających relacji rówieśni-czych. Przyjaźń czy wybór partnera seksualnego w warunkach ograniczeń pandemicznych stają się praktycznie niemożliwe.W stadium rozwoju przypadającym na okres wczesnej dorosłości ma według Eriksona miejsce konflikt między intymnością a izolacją. W tym czasie uczymy się wzajemności, bycia blisko drugiego człowieka. Wyrazem klęski poniesionej na tym etapie rozwojowym jest unikanie intymności, powierzchowne związki. W czasach obostrzeń epidemicznych nawiązanie intymnej relacji z drugim człowiekiem, a więc rozwiązanie wyżej wspomnianego konfliktu rozwojowego, staje się utrudnione. Widzimy zatem, że w odniesieniu do młodych ludzi ograniczenia związane z pandemią uniemożliwiają rozwiązanie naturalnych konflik-tów rozwojowych i utrudniają proces dojrzewania psychospołecznego. Na kolejnych etapach rozwoju mamy do czynienia z ludźmi już psychicznie ukształtowanymi, dla których ważniejsza staje się kariera, wychowanie dzieci i pielęgnowanie życia, na które zapracowali się wcześniej. Potrzebom rozwojowym tych osób ograniczenia epidemiczne zagrażają w mniejszym stopniu.

Środki zaradcze

Młodzi ludzie w czasach pandemii – zamknięci w domach, zmuszeni do ponadwymiarowych kontaktów z rodziną, pozbawieni bezpośrednich relacji z rówieśnikami – mogą czuć się bardzo samotni i niezrozumiani. Oprócz kontaktów społecznych utrudniona jest również realizacja różnego rodzaju hobby. Deprywacja podstawo-wych potrzeb młodzieży może prowadzić do frustracji, zachowań agresywnych czy zaburzeń psychicznych. Należy przeciwdziałać tym nieko-rzystnym i niebezpiecznym zjawiskom.Poszukując metod pomocy młodzieży w jej trudnym położeniu w czasie pandemii, warto skorzystać ze znanych technik relaksacyjnych (medytacja, joga, świadomy oddech, mindfulness), pomocy z zakresu psychologii pozytywnej (np. prowadzenie dzienniczka wdzięczności, zadba-nie o wykorzystywanie swoich mocnych stron, skupienie się na angażującej aktywności, w której tracimy poczucie czasu – stan flow albo zaangażowanie się w coś „większego od nas samych”, np. w pomoc potrzebującym) czy aktywności fizycznej możliwej w warunkach istniejących ograniczeń. Można też skorzystać z udogodnień technologicznych i pielęgnować kontakty społeczne online, nawet jeśli nie są one w pełni zadowalające i nie zastępują czasu spędzanego w fizycznej bliskości. Oczywiście, przy dłużej trwającym obniżeniu nastroju, depresji, stanach lękowych należy skorzystać z profesjonalnej po-mocy psychoterapeutycznej.